Εκατό χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τη γέννηση του Κυριάκου Μάτση, μίας από τις πιο εμβληματικές μορφές του απελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ και της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας. Γεννημένος στις 23 Ιανουαρίου 1926 στο Παλαιχώρι, ο ‘Σταυραετός του Πενταδακτύλου’ κατέγραψε με τη ζωή και τη θυσία του ένα από τα φωτεινότερα κεφάλαια του Αγώνα για ελευθερία και αξιοπρέπεια. Η επέτειος των 100 χρόνων από τη γέννησή του δεν προσφέρεται για τυπικές μνημονεύσεις, αλλά για ουσιαστική αξιοποίηση μέσα από επετειακές δράσεις εντός του 2026, οι οποίες μπορούν και πρέπει να λειτουργήσουν ως εργαλεία σύγχρονης εκπαίδευσης: βιωματικά προγράμματα στα σχολεία, δημιουργικά εργαστήρια, διαγωνισμούς λόγου, ποίησης και τέχνης, ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό, ανοικτές συζητήσεις και ημερίδες με μαθητές, φοιτητές και εκπαιδευτικούς, καθώς και φιλολογικά μνημόσυνα συνοδευόμενα από εκθέσεις φωτογραφίας από τη ζωή και τη δράση του.
Από νεαρή ηλικία ο Κυριάκος Μάτσης ξεχώρισε για τη μόρφωσή του, το ήθος και τη βαθιά εθνική του συνείδηση. Σπούδασε Γεωπονία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, επιλέγοντας συνειδητά να επιστρέψει στο νησί που τον γέννησε και να θέσει τη γνώση του στην υπηρεσία της πατρίδας. Όταν η Κύπρος εισήλθε στον δρόμο του ένοπλου αγώνα για αυτοδιάθεση, ο ‘Μιλτιάδης’ εντάχθηκε στις τάξεις της ΕΟΚΑ, αφιερώνοντας ολοκληρωτικά τη ζωή του στην Οργάνωση.
Η ακλόνητη στάση του απέναντι στον κατακτητή αποτυπώθηκε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο κατά τη σύλληψή του. Στις 9 Ιανουαρίου 1956, έπειτα από προδοσία,οδηγήθηκε στα Ανακριτήρια της Ομορφίτας, όπου υπέστη τα φρικτότερα των βασανιστηρίων. Εκεί τον επισκέφθηκε ο τότε Κυβερνήτης της Κύπρου, Σερ Τζον Χάρντιγκ, προσφέροντάς του το υπέρογκο για την εποχή ποσό των 500.000 λιρών, ζητώντας ως αντάλλαγμα να αποκαλύψει το κρησφύγετο του Διγενή. Η απάντησή του έμελλε να μείνει στην ιστορία: «Ου περί χρημάτων τον αγώνα ποιούμεθα, αλλά περί αρετής».
Επ’ουδενί η ελευθερία για τον Κυριάκο Μάτση αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Στις 13 Σεπτεμβρίου 1956 δραπέτευσε από τα Κρατητήρια Κοκκινοτριμιθιάς και επικηρύχθηκε από τις βρετανικές αρχές. Δύο χρόνια αργότερα, στις 19 Νοεμβρίου 1958, περικυκλώθηκε από βρετανικά στρατεύματα στο κρησφύγετό του στο Δίκωμο μετά από νέα προδοσία. Αρνήθηκε να παραδοθεί με αποτέλεσμα οι βρετανικές δυνάμεις να ανατινάξουν το κρησφύγετο στο οποίο βρισκόταν. Έπεσε μαχόμενος, επιλέγοντας τη θυσία αντί της υποταγής.
Η ταφή του στα Φυλακισμένα Μνήματα, χωρίς η σορός να παραδοθεί στους συγγενείς του, επισφράγισε μια ζωή απόλυτης συνέπειας λόγων και έργων. Έναν αιώνα μετά τη γέννησή του, ο Κυριάκος Μάτσης παραμένει ζωντανός στη συλλογική μνήμη, ως σύμβολο ήθους, ανιδιοτέλειας και εθνικής αξιοπρέπειας. Σε μια εποχή εύκολων συμβιβασμών, η μορφή του λειτουργεί ως διαχρονικό μέτρο και πυξίδα.
Η παρουσία του τιμάται σήμερα μετοπωνύμια, προτομές και ανδριάντες σε διάφορα σημεία της Κύπρου και της Ελλάδας.Η είσοδοςδε της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όπου διένυσε τα φοιτητικά του χρόνια, αναβαθμίστηκε πρόσφατα με μέριμνα της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Η ιστορία του Κυριάκου Μάτση γράφτηκε στα βιβλία και σίγουρα δεν εξαντλείται στη μνήμη ενός ηρωικού παρελθόντος. Ανήκει πρωτίστως στη διαμόρφωση ενεργών και υπεύθυνων πολιτών, καθώς η μνήμη του δεν είναι στατική, αλλά δυναμική και παιδευτική. Η Παιδεία έχει χρέος να τη μεταδώσει ως βιωματικό μάθημα ζωής, ως πρότυπο στάσης απέναντι στην εξουσία, στον πειρασμό του συμβιβασμού και στη δοκιμασία της ευθύνης. Μόνο έτσι η επέτειος μπορεί να αποκτήσει ουσιαστικό περιεχόμενο, ως ευκαιρία δημόσιου διαλόγου για τις αξίες που συγκροτούν το παρόν και προσανατολίζουν το μέλλον του τόπου μας.
Ο Κυριάκος Μάτσης, με τον βίο και την πολιτεία του, και μέσα από την ιστορικότητα που αδιαμφισβήτητα διαμόρφωσε, αποτελεί μέτρο και κριτήριο για το σύγχρονο κοινωνικό γίγνεσθαι. Ένα κοινωνικό πεδίο που συχνά καταβυθίζεται στη λήθη, στην παρακμή της ευθύνης και στη διάσπαση των αρχών και αξιών που συγκροτούν μια κοινότητα και θεμελιώνουν έναν πολιτισμό. Η στάση του απέναντι στον κατακτητή, ήταν πρωτίστως άρνηση της εσωτερικής υποταγής: της συναλλαγής με τη συνείδηση, της αποδοχής του «εφικτού» εις βάρος του δικαίου, της σιωπηλής προσαρμογής ως τρόπου επιβίωσης.
Υπό αυτό το πρίσμα, η επέτειος των 100 χρόνων από τη γέννησή του δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια επετειακή αναφορά στο παρελθόν. Απαιτείται να εμπεδωθεί ως πρόσκληση επανασύνδεσης με τις αξίες που θεμελιώνουν την ελευθερία, τη δημοκρατία και την αξιοπρέπεια· αξίες όχι αφηρημένες ή ρητορικές, αλλά έμπρακτες, απαιτητικές και συχνά επώδυνες. Αξίες αντάξιες ενός λαού που δεν αρκείται να επικαλείται τους προγόνους του, αλλά επιδιώκει να σταθεί ιστορικά και ηθικά στο ίδιο ύψος.Ο Κυριάκος Μάτσης δεν ζητά τιμές· ζητά συνέπεια.
Δόξα Κωμοδρόμου
Διδάκτωρ Ιστορίας
Πανεπιστήμιο Κύπρου
